X
تبلیغات
رایتل

پشت دیوار زمان

از یک نویسنده ...

استالین در دهستان غربی




در پاییز سال 1290 شمسی، قشون روسیه تزاری به فرماندهی ژنرال فیداروف، در مرکزیت دهستان غربی  اردبیل و در دربند ثمرین با قشون قوجه بیگلو روبرو شد که توسط قلم میرزا رئیس ایل طایفه عیسی بیگلو و چندین طایفه ی دیگر شاهسون حمایت می شد. اهالی روستاهای اطراف و بخصوص ثمرینی ها که دل خوشی از شاهسون نداشته و بارها توسط آنها غارت و چپاول شده بودند، داوطلبانه به یاری فیداروف پیوستند و دوشادوش روس در جنگی شش ماهه و طاقت فرسا جنگیدند. این  واقعه دستمایه ای شد تا سالها بعد که هواپیماهای شوروی اعلامیه های دوستی با مطلع "بیز قیزیل شوروی1 " را بر روستاها می پراکندند، مردم خسته از قحطی و نابسامانی، هنوز چشم امیدی به همسایه ی شمالی خود داشته باشند. سحرگاه 25 آذر 1324 بود که بزرگان هر خانه ای از روستای بزرگ ثمرین و روستاهای اطراف، به خرمن شاهبلاغی در پنج کیلومتری پایین دست روستا بخاطر آتشی که از نیمه شب بر بالای یک بلندی روشن شده بود جمع شدند. کامیون های حاوی مهمات در منطقه متوقف شده بودند وعده‌ای که برخی‎شان لباس سالدات ها را بر تن داشتند با چهره های ایرانی در مقابل آنها منتظر مردم ایستاده بودند و دفتر و دستکی به راه انداخته بودند. خبر اعطای اسلحه ی رایگان بود که جمع کثیری از مردم را در صف های طولانی جمع کرده بود. مردمی که سلاح ها را تحویل می‌دادند هنوز نه اطلاعی از چیستی فرقه داشتند و نه از ارتباط آنها با شوروی کمونیستی اطلاعی داشتند. به هر نفر یک اسلحه "بش آچیلان" یا برنو در ازای امضای ورقه‌ای که در واقع فرم عضویت در "فرقه دموکرات آذربایجان" بود، داده می‌شد. فرمانده تیپ اردبیل در 26 آذر تلگرامی خیلی خیلی فوری ، موفقیت توزیع اسلحه را اینچنین بیان می‌کند:


"اطلاعاتی که از صبح روز جمعه 25 ماه جاری متعاقب یکدیگر رسیده حاکی است که ظرف 48 ساعت اخیر از طرف روس‌ها در تمام دهات اردبیل و سراب و نمین و مشگین‌شهر و پولادلو به عناصر حزب توده اسلحه داده شده که تعداد تقریبی آن طبق اطلاع در حدود هشت هزار تفنگ برنو و بهر نفر دویست تیر فشنگ داده شده است که از دیروز در محل بتمرین تیراندازی شروع کرده‌اند". 


  روستاییان سرخوش از اسلحه‌ی مجانی که می توانست ضامن امنیت آنها در مقابل هجوم اشرار و همچنین طایفه عیسی بیگلو باشد، گوش به نطق سران منطقه ای حزب فرا می دادند. راهسازی، اعطای حقوق ماهانه به روستاییان، تاسیس اوشکول (مدرسه) و تامین امنیت روستاییان وعده هایی بود که نمایندگان حزب به مردم داده بودند. مردم به سرعت سازماندهی شدند و صدر فرقه و اعضای انجمن منطقه به مرکزیت ثمرین تعیین شدند، صائب و قهرمان و چند نفر دیگر این شورای منطقه ای را تشکیل می دهند. چند نفری همان ابتدای کار توسط عوامل "آختاریش" دستگیر و به اردبیل فرستاده می شوند. دسته های نظامی از تفنگداران روستا تشکیل می شود و سربازان را فدایی می نامند. خانم چراغعلیزاده ثمرین که در آن روزگار هفده سال داشته از بانویی به نام "سریه" می گوید که از اعضای برجسته ی این انجمن بوده و در میان زنان و دختران به تبلیغ مرام فرقه می پردازد. او از آن دوران تحت عنوان "توده‎لیک" یاد می کند و سریه را زنی بلند قد و زیبا توصیف می کند که هر کجا می رفت شعارهای پرولتاریایی سر می داد و می گفت "محو اولسون جوجه ییه‌نلری 2". پروپاگاندای فرقه تنها به این دست شعارها بسنده نمی کرد و به تبلیغ مستقیم شخص استالین نیز می پرداخت و دختران روستا در گردهمایی ها "جان ستالین، جان ستالین/ملتون قوربان ستالین " می خواندند. محبوبیت فرقه در روزهای نخست به جایی رسیده که یکی از روستاییان نام کودک نوزاد خود را "فدایی" می گذارد.  تشکیلات مرکزی فرقه از پیش برنامه ی تسخیر پادگان های اردبیل و اطراف را گرفته است. تشکیلات کوچک و بزرگ فدایی برای تسخیر نمین، سراب، آستارا و مشگین شهر فراخوانده می شوند. فتح مشگین شهر قرعه‌ای است که به نام فداییان ثمرین افتاده است. به زودی فوجی تشکیل می‌شود و از مسیر تازه کند به ارباب کندی راهی مشگین شهر می شوند. با ورود فداییان به مشگین شهر، ریش سفیدان و روحانیان شهر که بیم جنگ و برادر کشی دارند، پیشنهاد مصالحه می دهند. ملاهاشم برادر ملا اماموردی از شهدای مشروطه، قرآنی می آورند و همگان سوگند یاد می کنند که بدون جنگ و خونریزی پادگان را تحویل داده و تحویل خواهند گرفت. ستوان یکم ابولقاسم صدوقی فرمانده گروهان نود نفری مستقر در پادگان راضی به تسلیم می شود اما ستوان اردبیلی فرمانده دسته ی ژاندارم مقاومت می کند و درگیری رخ می دهد. مرحوم باباصفری کشتگان این درگیری چندین ساعته را دوازده نفر برشمرده و اعلام می کند که همگی به طرز فجیعی کشته شدند. با تسلط فداییان فرقه بر ژاندارمری، با پادرمیانی بزرگان شهر و سوگندی که طرفین یاد می کنند، نیروهای فرقه وارد پادگان می شوند. در این اثنا، طبق روایتی که نگارنده از مرحوم پیرقللو ثمرین شنیده است، یکی از ثمرینی ها فضا را برای انتقامی شخصی مناسب دیده و خواسته که با استفاده از فضای ملتهب و نابسامان داخل پادگان، به خون خواهی یکی از نزدیکانش اقدام کند. از این رو گلوله‌ای به سمت فرد مورد نظر شلیک می‌کند و همین اقدام او فضا را به هم ریخته، موجب درگیری بین دسته پادگان و فدایی‌ها می‌گردد که با کشته شدن تنی چند از هر دو طرف و تسلیم نهایی پادگان به پایان می‌رسد. برخی فداییان به غارت و چپاول کسبه می پردازند که تا غنیمت آوردن ظروف چینی هم می رسد. آنها علی رغم قول و قرار خود، سروان اسدالله ادیب‌امینی ، رئیس عشایری منطقه که از همان ابتدا رضای چندانی به این تسلیم نداشته، به همراه میرزا عباسقلی اربابزاده، بخشدار مشگین شهر را  به منظور انتقال به اردبیل دستگیر می کنند. در میانه راه دستور قتل ادیب امینی به فداییان می رسد. مسئولیت انتقال ادیب امینی به دو تن فدایی ثمرینی که نام یکی ارشاد بوده، محول گشته بود. در نزدیکی های اردبیل، ارشاد و ادیب امینی ازفداییان فاصله گرفته اند. ارشاد ساعت مچی ارزشمند وی را می گیرد و به او می گوید که تو آدم خوبی هستی ومن قصد کشتن تو را ندارم، فرار کن و با صدای شلیک تیر هوایی من، خودت را به زمین بنداز تا باقی قشون خیال کنند که کشته شده ای. ادیب امینی فرار می کند و با صدای شلیک همان کاری را که کند که ارشاد از وی خواسته بود. اما ارشاد معطل نمی کند و از پشت به وی شلیک کرده، او را می کشد.  سه هفته پس از این ماجرا، مجلس ختمی از طرف وزارت جنگ ایران برای شهیدان غائله فتح پادگان ها برگزار می شود و اعلانی بدین مضمون در جراید پایتخت منتشر می گردد:


"بمناسبت شهادت سرهنگ دامپزشک سیدعباس معین‌آزاد، سروان اسدالله ادیب‌امینی، ستوان یکم پیاده غیظعلی شعفی، ستوان یکم پیاده امامقلی ضیائی مهر و ستوان یکم پیاده ابولقاسم صدوقی روز چهارشنبه 18 دیماه  از ساعت 10 تا 12 در مسجد مجد مجلس ختمی از طرف وزارت جنگ منعقد خواهد بود. "


پاییز 1325، نارضایتی ها از فرقه بالا گرفته است. چند خانواده اسلحه ی خود را تحویل داده اند. در میان اعضای انجمن که حالا اسم و رسمی هم در کرده اند و همه کاره ثمرین و اطراف هستند ولوله افتاده است. از شورای ولایتی در اردبیل خبر رسیده که پیشه وری گریخته و لشگر خراسان آهنگ اردبیل کرده است. دسته های قتله در اردبیل راه افتاده‌اند و به هر کسی که گمان فرقه‌ای بودنش برود، حمله می‌کنند. خانه های سردمداران فرقه در اردبیل از هجوم این دسته جات در امان نیست. عده ای از توده‌ای ها و از آنجمله تنی چند از ثمرینی ها که زودتر خبردار شده‌اند، خود را به مرز مغان یا آستارا رسانده و قصد گریختن به شوروی دارند. سبب این نابسامانی ها در اردبیل و همچنین فرصتی که برای فرار بسیاری از توده ای ها برای فرار فراهم شد، شاید در تاخیر یک هفته‌ای ورود ارتش به اردبیل از مسیر قافلانکوه باشد. یک هفته از 21 آذر 1325 می گذرد، ستونی از ارتش در پایین دست ثمرین مستقر شده اما نظامیان وارد روستا نمی شوند. ریش سفیدان به ملاقات سران ارتش می‌روند. کسانی که در غائله مشگین شهر دست به تجاوز و دزدی زده بودند توسط روستاییان تحویل ارتش داده می‌شوند. چلوخان، پلوخان و یوسف برادر وی از جمله این افراد هستند. دستگیرشدگان که سرجمع هفده نفر هستند در ورودی کنونی شهر اردبیل و در منطقه "آقا دگیرمانی" تیرباران و سرهاشان توسط "باش کسن رزاق" در جا بریده می شود. ثمرینی ها شبانه به محل آمده و جنازه ها را به روستا منتقل و دفن می‌کنند. سریه نیز که در انبار کاهی پنهان شده بوده، توسط کدخدا بیرون آورده شده و به ضرب گلوله تفنگچی او، در حیاط خانه‎ی کدخدا کشته می‎ شود. اسلحه ها نیز فورا توسط ارتش جمع آوری گردید و در مقابل به هر کسی رسید تحویل داده شد. 

غائله فرقه دموکرات آذربایجان یا آنگونه که سالمندان به یاد دارند، "توده لیک"، با همان سرعتی که آذربایجان را در بر گرفته بود، جذابیت و قدرت خود را از دست داد. چنین به نظر می‌رسد که ناامیدی مردم منطقه از حکومت مرکزی و سابقه همکاری با قشون نظامی همسایه شمالی برای تامین امنیت خود در برابرحملات عشایر قوجه بیگلو و عیسی لو ، در کنار شعارهای مترقیانه فرقه دموکرات آذربایجان، رفاه غذایی که در کوتاه مدت ایجاد شده بود و از همه مهمتر مسلح کردن مردم روستایی و نقش دادن به روستاییان، از عوامل اصلی گرایش مردم دهستان غربی به فرقه بوده‌است. اما این گرایش ها نتوانست سبب مقاومت آنها برای حفظ حکومت ملی آذربایجان شود و در مقابل همکاری اهالی برای تحویل توده ای ها اتفاق افتاد .


مهدی اکبری‌فر
Akbarifar@Gmail.com


1- روسیه سرخ
2- نابود باد جوجه کباب خورها
نظرات (0)
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
نام :
پست الکترونیک :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد